W dzisiejszych czasach narażenie na toksyny środowiskowe jest istotnym czynnikiem, który ma szkodliwy wpływ na nasze zdrowie. Pochodzenie tych substancji jest różnorodne – od zanieczyszczeń powietrza i pestycydów, po stosowaną w domu chemię gospodarczą i materiały, które użytkujemy na co dzień. Ważne jest, aby poznać możliwe źródła narażenia w swoim otoczeniu, by móc im w możliwym zakresie przeciwdziałać.
Poniżej przedstawiamy kilka częściej spotykanych toksyn środowiskowych
Wybrany toksyny środowiskowe
Pestycydy i herbicydy
Substancje te są szeroko stosowane w rolnictwie. Są niewątpliwie skuteczne przeciwko szkodnikom, jednak ich pozostałości na produktach spożywczych stanowią zagrożenie dla naszego zdrowia.
Do znanych, negatywnych skutków zdrowotnych związanych z narażeniem na pestycydy należy neurotoksyczność, rakotwórczość, toksyczność reprodukcyjna i uszkodzenie układu hormonalnego,, immunotoksyczność oraz dolegliwości żołądkowo-jelitowe.
Drogą narażenia jest zazwyczaj wchłanianie przez skórę, wdychanie pestycydów w powietrzu i spożycie produktów, które były poddane opryskom.
Glifosat jest jednym z najbardziej rozpowszechnionych herbicydów.Dobrze rozpuszcza się w wodzie i teoretycznie nie powinien się kumulować w tkance tłuszczowej. Mimo to naukowcy twierdzą, ze u pewnych organizmów zaobserwowano zdolność do kumulacji glifosatu.
Główne negatywne działanie na zdrowie to wpływ na układ hormonalny. Działając jako modulator hormonalny może powodować otyłość, zaburzenia płodności, nieprawidłowy rozwój płodu w ciele matki oraz wspierać rozwój nowotworów hormonozależnych.
Droga narażenia to przede wszystkim spożycie pestycydu – przypadkowe lub z żywnością.
Zanieczyszczenie powietrza
Cząstki stałe (PM) zawarte w powietrzu pochodzą z procesów spalania. Cząstki PM mają różne rozmiary. Najbardziej szkodliwe dla nas są te najmniejsze – PM10 oraz PM2,5
Do wzrostu ich zawartości w powietrzu przyczyniają się pojazdy spalinowe, piece grzewcze na paliwa stałe oraz zakłady przemysłowe. Do naturalnych przyczyn wzrostu PM mogą przyczyniać się pożary.
Cząstki stałe mogą wywoływać choroby układu oddechowego i sercowo-naczyniowego (lub je zaostrzać), przyczyniając się do skrócenia długości życia.
Droga narażenia to głównie wdychanie, ale także spożycie cząstek stałych osadzających się na uprawach lub w wodzie oraz wchłanianie przez skórę.
Lotne związki organiczne (LZO)
Lotne związki organiczne (LZO) to grupa związków organicznych, które łatwo przechodzą w opary lub gazy. Do tej grupy należy wiele znanych rozpuszczalników takich jak benzen i toluen, a także substancje nie będące rozpuszczalnikami jak formaldehyd.
LZO mają negatywny wpływ na zdrowie i mogą działać szkodliwie na drogi oddechowe, negatywnie oddziaływać na układ rozrodczy oraz układ nerwowy, mogą uszkadzać wątrobę i nerki a także mieć właściwości rakotwórcze.
Droga narażenia na LZO to przede wszystkim wnikanie poprzez drogi oddechowe, chociaż związki te mogą także przenikać przez skórę lub dostać się do organizmu przez przypadkowe połknięcie.
Trwałe zanieczyszczenia organiczne (TZO):
Do TZO należą m.in. takie substancje jak dioksyny i polichlorowane bifenyle (PCB). Związki te charakteryzują się znaczną toksycznością i jednocześnie wysoką trwałością, ponieważ są odporne na degradację. Co ważne mają zdolność do znacznego rozprzestrzeniania się i mogą pojawiać się w rejonach, gdzie nigdzie nie były stosowane. Ulegają one akumulacji w tkance tłuszczowej organizmów
TZO stanowią poważny problem dla środowiska (znajdujemy je w organizmach wielu zwierząt) oraz dla naszego zdrowia. Mogą przyczyniać się do zwiększenia ryzyka zachorowania na raka, zaburzeń rozrodczości i hormonalnych, do rozwoju otyłości i cukrzycy, zaburzeń układu sercowo-naczyniowego i osłabienia układu odpornościowego.
Droga narażenia w przypadku TZO to głównie spożycie poprzez żywność lub zanieczyszczoną wodę. Rzadziej dochodzi do tego poprzez wchłanianie przez skórę lub wdychanie TZO – dzieje się tak głównie w przypadku narażenie zawodowego.
Parabeny
Parabeny to związki stosowane jako środki konserwujące, przede wszystkim w kosmetykach, produktach higieny osobistej, żywności i farmaceutykach.
Mają zdolność do łączenia się z receptorami estrogenowymi i poprzez to zaburzania gospodarki hormonalnej kobiet i mężczyzn. Wiąże się to z większym ryzykiem otyłości i może zwiększać ryzyko zachorowania na raka piersi.
Droga narażena to zazwyczaj kontakt ze skórą. Narażenie jest powszechne i może wystąpić także przez, spożycie lub wdychanie produktów zawierających parabeny.
Bisfenole
Bisfenole (takie jak BPA i BPS), to syntetyczne substancje chemiczne wykorzystywane do produkcji tworzyw sztucznych i żywic znajdujących się w przedmiotach codziennego użytku. Spotykamy je m.in. w takich produktach jak pojemniki na żywność, zabawki i urządzenia medyczne.
BPA jest w swojej chemicznej budowie podobny do estrogenu i łącząc się z receptorami estrogenowymi może zakłócać ich działanie i zaburzać gospodarkę hormonalną. Ma to negatywny wpływ na układ rozrodczy, metaboliczny, odpornościowy i nerwowy.
BPS jest często stosowany jako alternatywa dla BPA. Uważa się go za formę bezpieczną, ale wyniki badań sugerują, że może mieć podobny szkodliwy wpływ na zdrowie ludzi co BPA.
Droga narażenia na bisfenol to przede wszystkim używanie produktów zawierających bisfenole. Może być spowodowane spożyciem żywności lub napojów zanieczyszczonych z pojemników opakowaniowych, wchłanianiem przez skórę podczas używania lub dotykania produktów codziennego użytku, takich jak zabawki i paragony, a także poprzez procedury medyczne lub dentystyczne.
Ftalany
Ftalany to substancje powszechnie stosowane jako plastyfikatory, występują więc w tworzywach sztucznych, w tym opakowaniach żywności, czy też środków czystości i kosmetyków.
Ich niekorzystny wpływ na zdrowie jest potwierdzony i do negatywnych skutków ich obecności w organizmie należą zaburzenia hormonalne, zaburzenia rozrodczości, zaburzenia rozwojowe u płodów. Są także toksyczne dla niektórych narządków takich jak wątroba, tarczyca, czy nerki. Dzieci są szczególnie wrażliwe na ekspozycję na ftalany, ze względu na większy stosunek ekspozycji do masy ciała, stąd niedozwolone jest stosowanie ftalanów w produkcji zabawek i przedmiotów przeznaczonych do użytku dla najmłodszych. Wśród dzieci na skutek ekspozycji na ftalany dochodzi m.in. do zaburzeń czynności tarczycy, objawów ze strony układu oddechowego oraz zaburzeń neurorozwojowych..
Droga narażenia na ftalany to spożycie żywności zanieczyszczonej tworzywami sztucznymi lub zanieczyszczonej wody. Również procedury medyczne mogą być źródłem narażenia poprzez stosowanie plastikowych rurek (np. wenflony, dreny).
Istotne może być również narażenie poprzez wchłanianie przez skórę oraz przez wdychanie – ftalany są bowiem powszechnie stosowane w odświeżaczach powietrza.
Jak przeciwdziałać narażeniu na toksyny środowiskowe?
