Czym jest i jak działa kortyzol?
Kortyzol jest hormonem steroidowym produkowanym w nadnerczach, a dokładniej w warstwie pasmowatej kory nadnerczy.
Hormon ten wydzielany jest głównie w reakcji na stres. W stanach stresu podniesienie się poziomu kortyzolu sprawia, że organizm jest postawiony w stan wysokiej gotowości.
Wiele efektów działania tego hormonu wiąże się z wpływem na metabolizm, a receptory dla kortyzolu znajdziemy niemal w każdej komórce ciała.
Kortyzol podnosi poziom glukozy we krwi poprzez nasilenie jej produkcji, zmniejszenie wydzielania insuliny i zmniejszenie zdolności do magazynowania glukozy. Hormon ten wywiera również wpływ na przemianę metaboliczną tłuszczy oraz białek. W przypadku tłuszczy nasila procesy lipolizy, mobilizując zmagazynowane zapasy w tkance tłuszczowej. W komórkach wątroby z kolei kortyzol powoduje nasilenie syntezy i gromadzenia białek.
Kortyzol wykazuje także inne działanie w tym m.in. przeciwzapalne, immunomodulujące oraz wpływa na rytm snu i czuwania.
Rytm wydzielania kortyzolu
Kortyzol wydzielany jest w rytmie dobowym zależnym od prawidłowego funkcjonowania osi HPA czyli osi podwzgórze – przysadka – nadnercza. Oś HPA odgrywa ważną rolę w procesie adaptacji oraz reakcji na stres. Pomiędzy elementami tej osi zachodzi sprzężenie zwrotne, co pozwala na ich wzajemną komunikację i regulację wydzielania.
Za aktywność tego układu są odpowiedzialne neuroprzekaźniki takie jak GABA, glutaminian, serotonina oraz neurosteroidy.
Kortyzol fizjologicznie osiąga najwyższe stężenie w godzinach porannych, w godzinach wieczornych z kolei poziom nie przekracza zazwyczaj 50% maksymalnego porannego stężenia. Najniższe stężenie tego hormonu oznaczane jest w nocy.
Jest kilka metod oznaczania kortyzolu – we krwi oraz w ślinie, które pozwalają na sprawdzenie, czy zachowany jest prawidłowy rytm wydzielania tego hormonu.
Nieprawidłowe wydzielanie kortyzolu – przyczyny
Zaburzeniem wydzielania kortyzolu może być zarówno nadczynność jak i niedoczynność.
Oba te stany wynikają zazwyczaj z nieprawidłowości działania przysadki mózgowej, która produkuje ACTH – hormon pobudzający jego wydzielanie lub działania kory nadnerczy.
Często jednak przyczyną nieprawidłowego, nadmiernego wydzielania kortyzolu jest przewlekły stres. Wówczas zarówno przysadka mózgowa jak i nadnercza funkcjonują fizjologicznie, natomiast ich wzmożona praca wywołana jest bodźcami ze strony stresorów.
Warto tutaj dodać, że wyróżniamy kilka rodzajów stresu. Możemy mieć do czynienia ze stresem:
- psychicznym – wywołanym trudnościami życiowymi jak np. utrata pracy, utrata bliskiego członka rodziny, problemy z płynnością finansową;
- fizycznym – wywoływanym czynnikami drażniącymi np. substancje toksyczne, wysoka lub niska temperatura, hałas
- fizjologicznym – spowodowanym np. stanem zapalnym w organizmie, obecnością guzów nowotworowych w ciele, dużym wysiłkiem fizycznym.
Wcześniej wspomniana oś HPA jest zasadniczo zaprojektowana do radzenia sobie z krótkotrwałym stresem. Po wyeliminowania bodźca zagrażającego szybko dochodzi do powrotu do stanu hormonalnej i neuroprzekaźnikowej równowagi.
Inaczej się ma niestety z długotrwałym narażeniem na czynniki aktywujące oś HPA. Przewlekłe narażenie na podwyższony poziom kortyzolu sprawia, że dochodzi m.in. do redystrybucji tkanki tłuszczowej (tzw. bawoli kark, otyłość brzuszna, zaokrąglona, księżycowata twarz). Wzrastający poziom glukozy oraz lipidów we krwi sprzyja rozwojowi zespołu metabolicznego. Z kolei na skutek działania na układ immunologiczny dochodzi do długotrwałego zahamowania mechanizmów odpornościowych.
Wiele zaburzeń w organizmie jest wynikiem przewlekłego stresu, w tym takie choroby jak: cukrzyca, choroby układu krążenia, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, autoimmunologiczne, niepłodność, osteoporoza, wolniejszy wzrost u dzieci, problemy z detoksykacją, uszkodzenie mózgu (problemy psychiczne), zespół przewlekłego zmęczenia, a nawet nowotwory.
Diagnostyka laboratoryjna – oznaczanie poziomu kortyzolu
Oznaczanie kortyzolu w ślinie
Do oceny funkcjonowania osi HPA można wykorzystać testy wykonywane ze śliny. Próbki pobierane są kilkukrotnie w ciągu doby – po przebudzeniu, w godzinach porannych, w środku dnia, po południu oraz późnym wieczorem. Na podstawie tych wyników można wyznaczyć i ocenić wykres dobowej zmienności poziomu kortyzolu.
Badanie śliny jest badaniem nieinwazyjnym i wiarygodnym.
Oznaczanie kortyzolu z krwi
Oznaczenia wykonuje się o podobnych porach jak w przypadku badania śliny, czyli rano, po południu, wieczorem i o północy, tak by móc ocenić rytm dobowy wydzielania.
W stanach niedoczynności lub nadczynności kory nadnerczy często jednocześnie oznacza się ACTH, aby określić czy zaburzenie dotyczy przysadki, czy też samych nadnerczy.
Często wykonuje się też dodatkowe testy poprzez podanie określonych substancji np. hamujące z podaniem dexametazonu czy oznaczenie kortyzolu po podaniu Synacthenu.
Oznaczanie kortyzolu w moczu
Oznaczenie kortyzolu w moczu wykonuje się poprzez dobową zbiórkę moczu. Nie pokazuje ono dobowego rytmu wydzielania tego hormonu. Służy natomiast diagnostyce przede wszystkim nadczynności nadnerczy w zakresie wydzielania glikokortykosteroidów. Wykonać je można w stanach hiperkortyzolemii kiedy przekroczona jest zdolność wiązania tego hormonu przez białka transportowe w osoczu.
Dlaczego badanie kortyzolu ze śliny jest bardziej wiarygodne?
W przypadku badania z krwi oznaczany jest poziom kortyzolu związanego z białkiem transkortyną, które stanowi większość puli tego hormonu (do 90%) ale ta forma jest nieaktywna.
Badanie śliny jest z kolei nie tylko nieinwazyjną, ale też bardzo precyzyjną metodą pomiaru wolnej (niezwiązanej) frakcji kortyzolu, która jest formą aktywną biologicznie.